Eskiden birinin seni çektiğini anlamak daha kolaydı.
Telefonu kaldırırdı. Kamerayı sana doğru tutardı. En azından “bu adam ne yapıyor?” deme şansın olurdu. Rahatsız olursan yüzünü çevirirdin, uyarırdın, ortamdan uzaklaşırdın.
Şimdi iş biraz değişiyor.
Kamera yavaş yavaş elden çıkıp göz hizasına geliyor. Akıllı gözlük dediğimiz şey de tam burada günlük hayatın içine girmeye başlıyor. Dışarıdan bakınca normal bir gözlük. Takıyorsun, yürüyorsun, konuşuyorsun. Ama o gözlük aynı zamanda fotoğraf çekebiliyor, video alabiliyor, çevreyi algılayabiliyor, yapay zekâya soru sorabiliyor.
Kâğıt üstünde çok güzel.
Yol tarifi alırsın. Bir yazıyı okutturursun. Yabancı dildeki tabelayı çevirtirsin. Gördüğün bir ürünü sorarsın. Eller serbest şekilde işini halledersin. Görme engelli veya az gören biri için çevreyi tarif eden bir gözlük gerçekten hayat kolaylaştırabilir. Buna kimse itiraz etmez.
Ama mesele sadece gözlüğü takan kişi değil.
Bir de gözlüğün baktığı insanlar var.
Bence asıl soru burada başlıyor:
Akıllı gözlükler yaygınlaşırsa sokakta kim kimi kaydedecek?
Telefon kamerası cebimizdeydi, şimdi gözümüze çıkıyor
Akıllı gözlüklerin en hassas tarafı şu: Kamera artık görünür bir hareketle devreye girmiyor. Telefonu çıkarıp kamerayı açmak başka bir şey. Gözlükle birine bakmak başka bir şey.
Dışarıdan bakan kişi ne olduğunu kolay kolay anlayamayabilir.
Adam sana mı bakıyor?
Gözlüğü kayıt mı alıyor?
Fotoğraf mı çekti?
Ses mi dinliyor?
Yapay zekâya “karşımdaki kişi ne söylüyor?” diye mi soruyor?
Bunların hepsi bugün aynı seviyede yaygın değil, tamam. Ama gidişatın yönü belli. Gözlükler sadece “fotoğraf çeken aksesuar” olmaktan çıkıp çevreyi anlayan küçük bilgisayarlara dönüşüyor.
İşte bu yüzden mesele “teknoloji güzel mi kötü mü?” meselesi değil.
Bu teknoloji fazla güçlü. Fazla sessiz. Fazla normal görünüyor.
Normal görünmesi de zaten en riskli tarafı.
Telefon kamerası görünce insan ister istemez kendini toparlar. Gözlükte bunu yapamıyorsun. Çünkü karşındaki kişinin seni normal şekilde gördüğünü mü, yoksa kayıt altına aldığını mı bilmiyorsun.
Bu, günlük hayatın havasını değiştirir.
O küçük kayıt ışığı içimizi rahatlatmaya yeter mi?
Akıllı gözlüklerde genelde dışarıya bakan küçük bir ışık olur. Fotoğraf veya video çekildiğinde bu ışık yanar. Mantık şu: Çevredeki insanlar gözlüğün kayıt aldığını anlasın.
İyi fikir.
Ama tek başına yetmez. Çünkü herkes o ışığın ne anlama geldiğini bilmeyebilir. Kalabalıkta fark edilmeyebilir. Bir de insanlar böyle şeyleri kapatmanın, örtmenin, bozmanın yolunu arar. Teknoloji varsa onu kötüye kullanmak isteyen de çıkar. Bizim milletin tabiriyle, düz kapıdan girmeyen pencereden bakar.
Bu yüzden bazı firmaların kayıt ışığına müdahale edilirse kamerayı devre dışı bırakma gibi güvenlik önlemleri üzerinde durması boşuna değil. Demek ki ortada gerçek bir endişe var.
Şirketlerin “merak etmeyin, ışık yanıyor” demesi güzel. Ama sokaktaki insanın güveni sadece o küçük ışığa bırakılmamalı.
Çünkü o ışık yanmıyorsa ne olacak?
Yandı ama ben görmediysem ne olacak?
Gözlük fotoğraf çekmiyor da çevreyi analiz ediyorsa yine ışık yanacak mı?
Sorular çoğalıyor.
Akıllı gözlük işi burada masum teknoloji merakından çıkıp toplumsal güven meselesine dönüyor.
Yüz tanıma eklenirse işin rengi değişir
Bugün en çok korkulan yerlerden biri yüz tanıma.
Bir gözlük sadece görüntü alıyorsa bile tartışılır. Ama baktığı kişiyi tanımaya, onun hakkında açık kaynaklardan bilgi toplamaya, sosyal medya izini bulmaya başlarsa konu bambaşka yere gider.
Düşünsene, sokakta yürüyorsun. Karşındaki kişi gözlükle sana bakıyor. Sistem yüzünü tanıyor, adını buluyor, belki sosyal medya hesabına, iş bilgine, eski paylaşımlarına ulaşıyor. Sen ise sadece “adam bana baktı geçti” sanıyorsun.
Bu artık kamera meselesi değil.
Bu, sokakta kimlik taraması gibi bir şey.
Bana göre akıllı gözlük tartışmasının en ağır kısmı burası. Çünkü kayıt meselesini bir şekilde anlayabilirsin, yasaklayabilirsin, ışık koyabilirsin. Ama yüz tanıma ve yapay zekâ hafızası işin içine girince kontrol daha zor hale geliyor.
Üstelik bu sadece kötü niyetli insanlar için değil. İyi niyetli kullanıcı da farkında olmadan çevresindeki kişilerin verisini sisteme taşıyabilir.
Bir kafede oturuyorsun. Masada arkadaşın var. Arkada başka müşteriler var. Garson geliyor. Yan masada çocuk oturuyor. Duvarda bir belge, masada bir fatura, ekranda açık bir mesaj var. Gözlük bunların hepsini görebilir.
Gözlüğü takan kişi için “pratik”.
Çevredeki kişi için “rahatsız edici”.
İki tarafın hissi aynı değil.
Sokak başka, hastane bambaşka
Akıllı gözlükleri sadece sokakta düşünürsek eksik kalır.
Okul var. Hastane var. Mahkeme var. İş yeri var. Sınav salonu var. Toplantı odası var. Karakol var. Özel görüşme var.
Bu yerlerde görüntü ve ses kaydı zaten hassas. Telefonla kayıt almaya kalksan insanlar fark eder. Ama gözlük yüzde duruyor. Adam “ben sadece gözlük taktım” diyebilir.
İş burada karışıyor.
Mahkemede tanık var, dosya var, kimlik var.
Hastanede hasta mahremiyeti var.
Okulda çocuklar var.
İş yerinde ticari sır, ekran görüntüsü, toplantı notu var.
Sınavda kopya riski var.
Özel görüşmede kişisel konuşma var.
Bir gözlük bütün bunların ortasına sessizce girebiliyorsa, kurumların buna özel kural koyması kaçınılmaz.
Bence yakın gelecekte bazı yerlerde “akıllı gözlükle girilmez” uyarılarını görmeye başlarız. Bugün nasıl bazı yerlerde fotoğraf çekmek yasaksa, yarın akıllı gözlük için ayrı uyarı çıkar.
Hatta çıkmalı.
Çünkü bu iş “ben teknoloji seviyorum” diyerek geçiştirilecek kadar basit değil.
Faydalı tarafı da var, bunu çöpe atamayız
Burada dengeyi kaçırmamak lazım. Akıllı gözlük kötü bir icat değil. Hatta bazı insanlar için çok faydalı olabilir.
Görme engelli biri için çevreyi tarif eden bir gözlük büyük kolaylık olabilir. Yolda yürürken tabelayı okuyabilir, önündeki nesneyi söyleyebilir, markette ürünü tanıyabilir. Yaşlı biri ilacın üzerindeki yazıyı okutturabilir. Yabancı dil bilmeyen biri menüyü çevirebilir. Tamirci bir parçaya bakıp bilgi alabilir. Bisiklet süren biri telefonu eline almadan yön bulabilir.
Bunlar gerçek faydalar.
Benim itirazım teknolojiye değil. Benim itirazım, bu teknolojinin çevredeki insanları otomatik olarak sistemin içine katmasına.
Bir cihazı sen satın alıyorsun ama veri bazen benim yüzümden, benim sesimden, benim masamdan, benim evimden, benim çocuğumdan geçiyor. Sorun burada.
Yani akıllı gözlükler kötü olduğu için değil, fazla güçlü olduğu için tartışmalı.
Bu ayrımı yapmak lazım.
Sürekli kayıt fikrine alışmak tehlikeli
Bana göre en büyük tehlike gizli kayıt değil. Gizli kayıt zaten kötü. Asıl tehlike, sürekli kayıt ihtimalinin normalleşmesi.
Bugün bir ortamda biri telefonla kayıt almaya başlasa insanlar rahatsız olur. Ama yarın herkesin yüzünde kamera varsa ne olacak? Herkes birbirine şüpheyle mi bakacak? Kafede konuşurken “bu sohbet kayda gidiyor mu?” diye mi düşüneceğiz? Misafirliğe gelen birinin gözlüğünü çıkarıp çıkarmamasını mı isteyeceğiz?
Bunlar komik gibi geliyor ama çok uzak değil.
Akıllı telefon da ilk çıktığında bu kadar hayatın içine girecek sanılmıyordu. Şimdi banka, kimlik, fotoğraf, konum, mesaj, alışveriş, çocukların videosu, iş yazışması her şey telefonda. Gözlük de aynı yoldan giderse, kamerayı ve yapay zekâyı daha da kişisel bir noktaya taşıyacak.
Telefon cebimizdeydi.
Gözlük yüzümüzde olacak.
Aradaki fark büyük.
Sokakta görülmek başka, analiz edilmek başka
Bazıları şöyle diyebilir:
“Zaten sokak kamusal alan. Dışarı çıkıyorsan görülmeyi kabul ediyorsun.”
Kısmen doğru. Sokakta yürüyorsan insanlar seni görür. Güvenlik kameraları da vardır. Haber kameraları da denk gelir. Ama burada başka bir şey konuşuyoruz.
Sokakta görülmek başka.
Her gördüğün kişi tarafından kaydedilmek başka.
Yapay zekâ tarafından analiz edilmek bambaşka.
Ben dışarı çıktım diye, karşımdaki herkesin beni dijital hafızasına atmasını kabul etmiş olmuyorum. Hele yüzümden kimliğimi çıkarmasını, sesimi işlemesini, konuşmamı özetletmesini, nerede olduğumu kaydetmesini hiç kabul etmiş sayılmam.
Bence kanunların, şirket kurallarının ve sosyal görgünün bu farkı yakalaması gerekiyor.
Teknoloji hızlı gidiyor. Toplum arkadan nefes nefese geliyor.
Klasik teknoloji dramı.
Peki bu işin ölçüsü ne olmalı?
Bu işin çözümü “akıllı gözlükleri yasaklayalım” kadar düz değil. Yasakla her şey çözülseydi dünya çok kolay bir yer olurdu.
Ama bazı temel çizgiler şart.
Kayıt ışığı net olmalı. Kapatılınca veya engellenince kamera çalışmamalı. Yüz tanıma gibi ağır özellikler sıradan kullanıcıya gelişigüzel açılmamalı. Hele sokakta rastgele insan tanıma işi bana göre çok tehlikeli bir alan.
Hastane, okul, mahkeme, sınav salonu, iş yeri gibi yerlerde de kural açık olmalı. “Ben bilmiyordum” dönemi başlamadan bitmeli.
Bir de sosyal görgü tarafı var.
Misafirliğe akıllı gözlükle gidiyorsan, ev sahibinin rahatsız olabileceğini düşüneceksin. Kafede biriyle özel konuşuyorsan gözlüğün kayıt almadığını net söyleyeceksin. Toplantıda herkesin rızası olmadan bu cihazları kullanmayacaksın.
Bunlar teknoloji düşmanlığı değil. Bunlar normal hayat kuralları.
Benim bu konudaki fikrim
Akıllı gözlükler gelecek. Bundan kaçış yok gibi.
İlk başta meraklıların oyuncağı olacak. Sonra daha hafif, daha şık, daha ucuz hale gelecek. Bir süre sonra “normal gözlük gibi” görünmeye başlayacak. İşte asıl tartışma o zaman büyüyecek.
Çünkü cihaz görünmezleştikçe sorun görünür olacak.
Bugün akıllı gözlüğe bakınca teknoloji görüyoruz. Yarın aynı gözlüğe bakınca belki de “bu beni kaydediyor mu?” diye düşüneceğiz.
Ben akıllı gözlüklere tamamen karşı değilim. Hatta doğru kullanılırsa çok işe yarayacağını düşünüyorum. Ama bu iş sadece gözlüğü takanın konforuna göre tasarlanırsa, sokaktaki herkes küçük birer veri parçasına dönüşür.
O zaman da adı kolaylık olmaz.
Adı sessiz gözetim olur.
Bence ölçü basit:
Gözlük seni akıllandırabilir.
Ama karşındakini habersiz bırakıyorsa orada sorun vardır.
Akıllı gözlükler gerçekten hayatımıza girecekse, önce şu sorunun cevabı netleşmeli:
Ben senin gözlüğünün baktığı kişi miyim, yoksa kaydettiği kişi mi?
İkisi aynı şey değil.
Yorum Yaz