Bazı yeni arabalarda artık stepne yok. Bagajı açıyorsun, halıyı kaldırıyorsun; eskiden orada duran lastiğin yerinde bazen köpük kutu, bazen kompresör, bazen de lastik tamir kiti çıkıyor. Kağıt üstünde güzel. Bagaj genişliyor, ağırlık azalıyor, yakıt tüketimi az da olsa düşüyor.
Ama lastik yolda yarıldığında o kağıt üstündeki güzellik pek konuşmuyor.
Tamir kiti küçük delikte işe yarayabilir. Lastiğin tabanına çivi girdiyse seni en yakın lastikçiye kadar götürebilir. Ama yanak kesildiyse, lastik parçalandıysa veya jant zarar gördüyse, o kitin yapacağı şey bellidir: bagajda sessizce durmak.
Bu yüzden bazı sürücüler kendi stepnesini hazırlamak istiyor. Bence mantıklı. Ama iş “bir tane 16 inç jant buldum, üstüne de lastik taktım” kadar basit değil. O şekilde yapılan şey stepne değil, bagajda taşınan umut olur. Umut da bijon sıkmıyor maalesef.
Stepne dediğin şey sadece lastik değildir
Kendi stepneni hazırlarken aslında küçük bir acil durum sistemi kuruyorsun. Sadece lastik ve jant değil; kriko, bijon anahtarı, reflektör, el feneri, eldiven gibi parçalar da bu işin içinde. Bunlardan biri eksikse takım eksik sayılır.
Çünkü lastiğin var ama krikon yoksa, o lastiğe uzaktan bakarsın. Krikon var ama bijon anahtarın bijona uymuyorsa yine aynı. Jantın çapı doğru ama bijon aralığı farklıysa zaten hiç takamazsın.
İlk soru şu olmalı
“Ben bu lastiği gece, yağmurda, yol kenarında gerçekten takabilir miyim?”
Cevap evet değilse o stepne henüz hazır değildir.
İlk iş doğru lastik ölçüsünü bulmak
Lastik ölçüsü tahminle seçilmez. Arabanın kapı içindeki etiketine, kullanım kılavuzuna veya servis bilgisindeki değerlere bakmak gerekir. Mevcut lastiğin üzerindeki yazı da kontrol edilir ama araçta sonradan farklı ebat takılmış olabilir. Sadece üstündeki lastiğe bakıp karar vermek bazen yanıltır.
Mesela Dacia Jogger tarafında sık görülen ölçülerden biri 205/60 R16 92H. Buradaki 205 lastiğin genişliğini, 60 yanak oranını, R16 jant çapını, 92 yük endeksini, H ise hız sınıfını gösterir.
Burada en çok yapılan hata sadece “R16” kısmına bakmak. “16 inç olsun yeter” deniyor. Yetmez. 205/60 R16 ile 195/55 R16 aynı şey değildir. İkisi de 16 inç janta takılabilir ama lastiğin yüksekliği, çevresi, taşıma kapasitesi ve aracın dengesi değişebilir.
Tam boy stepne hazırlıyorsan en temiz yol, aracın orijinal lastik ölçüsüne yakın durmaktır. Yük endeksi ve hız sınıfı da üreticinin önerdiğinden düşük olmamalı. “Nasıl olsa stepne” diye düşük değerli, eski veya yorgun lastik almak doğru değil.
Stepne acil durum içindir ama acil durum diye güvenliği düşürmenin anlamı yok.
Asıl tuzak jantta başlıyor
Lastik ölçüsünü bulduk diyelim. İşin yarısı bile bitmedi. Çünkü lastiği taşıyacak jantın da araca uyması gerekiyor.
Jantta sadece çap önemli değildir. Bijon aralığı, göbek çapı, ET değeri, jant genişliği, bijon veya somun tipi ve fren kaliperi boşluğu da önemlidir. Bunların günlük karşılığı çok basit: Jant arabaya düzgün oturacak mı, bijonlar doğru sıkılacak mı, dönerken bir yere sürtecek mi?
İkinci el jant ararken en tehlikeli cümle burada gelir:
“Abi bu da 16’lık, olur.”
Olmayabilir. Hatta çoğu zaman olmaz.
Bazı araçta 4 bijon vardır, bazısında 5 bijon. Birinde 4x100 ölçüsü çıkar, diğerinde 5x112 veya 5x114.3 çıkar. Hepsi 16 inç olabilir ama birbirinin yerine geçmez.
Dacia Jogger gibi bir araçta örnek olarak 4x100 bijon aralığı, 60.1 göbek çapı, ET45 civarı ve M12x1.50 bağlantı değeri konuşulur. Renault Clio bazı yıllarda buna yakın görünebilir ama ET değeri farklı olabilir. Toyota Corolla başka bijon düzenine gider. Fiat Egea/Tipo tarafında başka PCD ve başka diş ölçüsü çıkabilir. Volkswagen Golf zaten ayrı bir dünya.
Yani markalar arasında “yakındır, uyar” mantığıyla jant alınmaz. Jant matematik işidir. Göz kararıyla yapılan iş, yol kenarında gerçek yüzünü gösterir.
Göbek çapı küçük ayrıntı değildir
Jantın ortasındaki delik, aracın göbeğine oturur. Bu ölçü küçükse jant zaten geçmez. Büyükse bazı durumlarda bilezikle uydurulabilir ama o da doğru ölçüyle yapılmalıdır.
Burada amaç jantın merkezlenmesidir. Jant düzgün merkezlenmezse titreşim yapabilir. Bazı kişiler “bijonlar zaten sıkıyor” diye düşünür. Evet, bijonlar sıkıyor ama jantın sağlıklı oturması sadece bijonlara bırakılacak iş değildir.
Özellikle ikinci el jant alırken satıcıya net soru sormak lazım. PCD, göbek çapı, ET değeri, bijon dişi, hangi araçtan çıktığı, eğrilik veya kaynak olup olmadığı bilinmeli. Cevap net değilse orada biraz durmak gerekir.
Çünkü “uyar abi” cümlesi bazen “ben de tam bilmiyorum ama satmak istiyorum” anlamına gelir. Sert oldu ama gerçek bu.
Stepne için jant ve lastik seçerken dikkat
Stepne için bana göre en mantıklısı temiz bir sac janttır. Gösteriş derdin yoksa sac jant iş görür. Ucuzdur, dayanıklıdır, yamulduysa çoğu zaman anlaşılır ve stepne mantığına uygundur.
Alüminyum alaşım jant da olur ama ikinci elde daha dikkat ister. Çatlak, kaynak, eğrilik, boya altında gizlenmiş tamir var mı bakmak gerekir. Jant dışarıdan temiz görünebilir ama balans makinesinde dönerken yamuk olduğu anlaşılır.
Lastik tarafında da “nasıl olsa stepne” hatasına düşmemek lazım. Çok eski, çatlamış, taş gibi olmuş lastik alınmaz. Dişi var diye lastik iyi sanılıyor ama yaşlanan lastik sertleşir. Acil durumda takacağın lastiğin de güven vermesi gerekir.
Ölçü doğru olacak, yük ve hız değeri düşük olmayacak, yanakta çatlak veya balon olmayacak. Lastik çok eskiyse, dişi var diye kendimizi kandırmamak lazım. Mümkünse mevcut dört lastikle aynı ölçüde, temiz ve güvenilir bir lastik seçmek en mantıklısıdır.
Bir de lastik janta takıldıktan sonra balans yapılmalı. “Stepne bu, gerek yok” lafına fazla güvenmem. Dönüyorsa düzgün dönsün.
Kriko ve bijon anahtarı olmadan stepne eksiktir
Kriko küçük görünür ama yanlış kriko araca zarar verir. Her aracın kaldırma noktası vardır. Krikoyu kafana göre eşiğin altına, sacın rastgele yerine veya plastik kaplamanın altına dayarsan kaporta ezilebilir. Daha kötüsü araç krikodan kayabilir.
Araca uygun kriko olmalı. Taşıma kapasitesi yeterli olmalı. Makas kriko fabrika tipi stepne takımı için pratiktir. Hidrolik kriko daha rahat kaldırır ama bagajda yer kaplar ve her araçta aynı pratikliği vermez.
Kriko kolu da unutulmamalı. İkinci el stepne setlerinde bazen lastik var, jant var, kriko var ama kriko kolu yok. Sonra sürücü yol kenarında krikoya bakıyor, kriko da sürücüye bakıyor. İkisi de birbirinden medet umuyor.
Bijon anahtarı da araca uygun olmalı. Bazı araçlarda 17 mm, bazılarında 19 mm, bazılarında 21 mm lokma gerekir. Kilitli bijon varsa kilit aparatı mutlaka araçta durmalı. O aparat yoksa lastikçi bile uğraşır; sen yol kenarında hiç uğraşamazsın.
Teleskopik bijon anahtarı pratik olabilir. Kolu uzadığı için sıkışmış bijonu açmak kolaylaşır. Ama bijona bütün vücut ağırlığıyla abanmak da doğru değil. Bijon kırılabilir, diş bozulabilir. En doğrusu, lastik değişiminden sonra ilk fırsatta bijonları torkla kontrol ettirmektir.
Küçük bir prova da iyi olur. Evde ya da güvenli bir yerde kriko nereye oturuyor, bijon anahtarı uyuyor mu, stepne bijonlara geçiyor mu, bunları görmek lazım. Bunu yolda ilk kez öğrenmek kötü fikir.
Bagaja attım, bitti sanma
Stepne hazırlandıktan sonra saklama işi de var. Araçta stepne yuvası varsa güzel. Yoksa bagajda sabitleme düşünmek gerekir. Ağır bir jant-lastik takımını bagajda serbest bırakmak doğru değil. Ani frende veya kazada o ağırlık hareket eder.
Bazı araçlarda alttan stepne taşıyıcı sistemi vardır. Bazılrında bagaj içi yuva vardır. Bazılarında hiç yer yoktur. O zaman stepne dik mi duracak, yatay mı duracak, sabitleme kayışı nasıl olacak, patlayan lastik nereye konacak, bunları baştan düşünmek gerekir.
Bir de stepnenin havası kontrol edilmeli. Bagajdaki lastik aylarca, hatta yıllarca unutulur. İhtiyaç anında çıkarırsın, lastik inik. O an insanın yüzündeki ifade anlatılmaz.
Bakımda veya lastik değişiminde stepneyi de kontrol ettirmek en güzeli. Stepne hazır ama havası yoksa, konu yine başa döner...
En pratik takım nasıl kurulur?
Ben olsam önce aracın doğru lastik ölçüsünü netleştirirdim. Sonra aynı ölçüde, yük ve hız değeri düşük olmayan temiz bir lastik seçerdim. Jant için de sadece çapına değil; PCD, göbek çapı, ET, jant genişliği ve bijon dişine bakardım.
Stepne için temiz, düz, araca tam uyumlu sac jant bana yeterli gelir. Üstüne lastik takıldıktan sonra balans yaptırırdım.
Yanına uygun kriko, kriko kolu, bijon anahtarı, varsa kilitli bijon aparatı, eldiven, el feneri, reflektör, küçük bir yağmurluk ve sağlam bir poşet koyardım. Poşet kısmı komik geliyor ama çamurlu patlak lastiği bagaja atınca insan anlıyor.
İkinci el jant alınacaksa ölçü sormadan para vermezdim. “16 inç” tek başına bilgi değildir. PCD, göbek çapı ve ET değeri net değilse o jantın uygunluğu da net değildir.
Doğru jant, doğru lastik ve doğru takım varsa stepne gerçekten güven verir. Yoksa bagajda sadece ağır bir süs taşırsın.
Stepne dediğin şey beşinci teker değil; yolda kalınca arabayı tekrar yürütme planıdır.
Yorum Yaz